(Nizami)


Kitab yarandığı gündən insanların “dostu”, “yoldaşı”, “məsləhətçisi”, bilik, ilham və xoşbəxtlik mənbəyi olmuşdur. Müxtəlif tarixi dövrlərdə insanlar kitab vasitəsilə həyatı öyrənmiş, təhsil almış, təbiətin və cəmiyyətin qanunauyğunluqlarını öyrənərək dərk etmiş, öz mənəvi aləmlərini zənginləşdirmiş və mədəni səviyyələrini yüksəltmişlər.
Dünyanın qabaqcıl şair və yazıçıları, mütərəqqi elm və maarif xadimləri kitabın tərbiyəvi əhəmiyyətinə böyük qiymət vermiş, öz əsərlərində, xatirə və məktublarında bu haqda müdrik fikirlər söyləmişlər.
Böyük rus cərrahı N.İ.Piroqov adamların əxlaq və əqidəcə tərbiyə olunub yetişməsində kitabın rolunu yüksək qiymətləndirərək demişdir: “Hansı kitabları oxuduğunu de, mən sənin kim olduğunu söyləyim”.
Alimlərin, şair və yazıçıların kitab haqqındakı fikirləri daha maraqlıdır. Böyük Nizami kitabı “tükənməz mənəvi qida”, A.S.Puşkin “qəlbə həmdəm”, V.Q.Belinski “zəmanənin həyatı”, M.Qorki “bilik, xoşbəxtlik və səadət mənbəyi” adlandırmışlar. V. Şekspir kitabı “tacdan qiymətli”, Y.Komenski “müdrikliyi yayma vasitəsi”, M.Siseron “kitabsız evi ürəksiz bədən” kimi təsəvvür etmişlər. Xalqın savadlanması və maariflənməsi uğrunda aparılan mübarizədə kitabın müstəsna rolunu qiymətləndirən böyük mütəfəkkir M.F.Axundov 1877-ci ilin yanvarında H.Zərdabiyə yazdığı məktubunda deyirdi: “Sənin muradın o vaxt kamilən bitər ki, bizim, hətta çobanlarımız da prus çobanları kimi oxumaq, yazmaq bilələr və ünas taifəmiz də oxumaq bilə" Böyük Sabir “Kitab-sənin ilk dostundur”, maarifpərvər alim H.Zərdabi isə “Yaxşı kitab - qiymətli dəfinədir” demişdir.
Təbiidir ki, kitablar ictimai-siyasi mübarizələr tarixində mühüm rol oynamışdır. Bu mübarizələrdə, hər hansı bir tarixi dövrdə hakim sinfin ideologiyasını təbliğ edən kitablarla yanaşı, məhkum siniflərin, geniş xalq kütlələrinin arzusunu tərənnüm edən kitablar da yaranıb yayılmışdır. Ən başlıcası budur ki, kitab səhifələrində sinfi mübarizələr tarixi əks olunmuş, əsrdən-əsrə, nəsildən-nəslə çatmışdır.
Təbiidir ki, yaxşı kitab oxucuya gözəl insani duyğular, yüksək əxlaqi keyfiyyərtlər-insanpərvərlik, vətənpərvərlik, qəhrəmanlıq və s. aşılayaraq onu pis əməllərdən, çirkin niyyətlərdən çəkindirir. Böyük ədib M.Qorki məhz bu mənada kitabı özünün müəllimi, məktəbi hesab etmiş və özündəki yaxşı cəhətlər üçün kitaba borclu olduğunu bildirmişdir. O, kitabı “möcüzələr möcüzəsi” adlandıraraq, belə tövsiyə edirdi: “Kitabı sevin-o, bilik mənbəyidir, ancaq bilik insana nicat verir; ancaq bilik bizi insanı ürəkdən sevməyi, onun zəhmətinə hörmət etməyi, onun arasıkəsilməz böyük zəhmətinin səmərəsi olan gözəl bəhrələri ürəkdə nbəyənməyi bacaran, ruhən qüvvətli, namuslu və ağıllı adam edər”.
Şəninə qiymətli kəlamlar söylənilən kitab, insan əməyinin məhsulu olduğu üçün daha çox qiymətlidir. Lakin kitabla insan arasında və cəmiyyət arasındakı qarşılıqlı dialektik vəhdət onunla nəticələnir ki, kitab öz yaradıcısını yenidən tərbiyə edir, onu qüdrətli və daha kamil bir insana çevirir, insan isə növbəsində daha qiymətli, daha keyfiyyətli kitab yaradır. Elə kitab ki, o ölməzlik hüququ, əbədi yaşamaq hüququ qazanmış olsun. Azərbaycanın xalq şairi S.Vurğun belə kitablar haqqında demişdir:




Bu müdrik fikirlərdən, qiymətli kəlamlardan belə bir mühüm nəticə çıxır ki, kitab ən mühüm məlumat mənbəyi, siyasi və ideoloji mübarizə silahı, bilik, təlim və tərbiyə vasitəsidir.